Agama Dan Bangsa Sebagai Perisai Kumpulan Elit

Kesucian agama dipinjam untuk membersihkan dosa kuasa. Bangsa dipanggil apabila legitimasi mulai runtuh. Rakyat diminta memilih antara iman dan akauntabiliti, seolah-olah kedua-duanya saling bercanggah.

Laporan suruhanjaya siasatan diraja (RCI) berkaitan Tabung Haji akhirnya membuka fail yang sekian lama dianggap terlalu sensitif untuk disentuh. Bukan kerana angka-angka di dalamnya terlalu rumit dan bukan juga kerana rakyat tidak mampu memahami penyata kewangan. Sensitiviti itu lahir daripada satu budaya politik yang menjadikan agama sebagai perisai, bangsa sebagai legitimasi, dan institusi awam sebagai wilayah kekuasaan elit.

Tabung Haji tidak pernah berfungsi sebagai sekadar sebuah institusi kewangan semata. Ia simbol kepercayaan kolektif masyarakat Melayu Islam. Berjuta-juta pendeposit menyerahkan simpanan hasil puluhan tahun bekerja dengan harapan menunaikan ibadah haji. Amanah itu bersifat sosial sebelum bersifat ekonomi. Justeru, apabila institusi seperti ini dipolitikkan, yang rosak bukan sahaja imbangan kewangan. Yang terhakis ialah kontrak moral antara rakyat dengan negara.

RCI merumuskan bahawa campur tangan politik telah menjejaskan tadbir urus Tabung Haji melalui pelantikan tokoh politik, pengaruh terhadap keputusan strategik, dan kelemahan struktur semak imbang. Penemuan ini tidak mengejutkan. Yang mengejutkan ialah betapa lamanya masyarakat diajar menganggap persoalan terhadap institusi sebagai ancaman terhadap agama itu sendiri.

Di sinilah politik identiti memainkan fungsi paling licik.

Dalam kapitalisme neoliberal, syarikat menjual produk melalui jenama. Dalam politik Malaysia, kuasa sering dijual melalui identiti. Bangsa menjadi jenama. Agama menjadi logo. Pemimpin menjadi jurujual. Setiap kali institusi dipersoalkan, perdebatan dialihkan daripada akauntabiliti kepada kesetiaan. Kritikan terhadap pengurusan diterjemahkan sebagai penghinaan terhadap Islam. Persoalan tentang integriti disamakan dengan serangan terhadap orang Melayu.

Teknik ini bukan baharu. Antonio Gramsci pernah menjelaskan bahawa kelas pemerintah mengekalkan dominasi bukan semata-mata melalui kekuatan negara, tetapi melalui hegemoni budaya. Masyarakat akhirnya menerima kepentingan elit sebagai kepentingan bersama. Dalam konteks Malaysia, hegemoni itu dibina melalui naratif bahawa mempertahankan institusi agama bererti mempertahankan semua yang berada di dalam institusi tersebut, termasuk manusia yang menguruskannya.

Padahal agama dan pengurusnya ialah dua entiti yang berbeza.

Islam tidak memerlukan akaun yang dimanipulasi. Islam tidak bergantung pada pelantikan politik. Islam tidak menjadi lemah kerana sebuah institusi diaudit. Yang menjadi lemah hanyalah budaya politik yang terlalu lama bergantung kepada aura kesucian bagi mengelakkan penelitian awam.

Feudalisme moden hidup melalui logik yang lebih halus daripada zaman istana.

Dahulu, kesetiaan diberikan kepada darah keturunan. Hari ini, kesetiaan diminta atas nama bangsa dan agama. Struktur berubah, tetapi hubungan kuasanya kekal. Elit menentukan naratif. Rakyat diminta percaya. Soalan dianggap biadab. Pendedahan dianggap fitnah. Transparensi pula dianggap ancaman kepada kestabilan.

Inilah wajah feudalisme dalam demokrasi elektoral.

Institusi yang sepatutnya dimiliki rakyat berubah menjadi ruang eksklusif patronase politik. Jawatan strategik menjadi ganjaran kesetiaan. Pengawasan menjadi longgar kerana pengurus dilindungi oleh simbol yang lebih besar daripada dirinya sendiri. Apabila simbol itu ialah agama, kritikan menjadi semakin mahal secara politik.

Persoalannya bukan siapa yang memerintah ketika itu. Persoalannya ialah mengapa setiap kerajaan mewarisi godaan yang sama. Selagi Tabung Haji dilihat sebagai aset kuasa dan bukannya amanah sosial, pertukaran kerajaan hanya menukar pemain, bukan peraturannya.

Dari sudut pemikiran sosialis, isu ini jauh melampaui persoalan salah urus korporat.

Tabung Haji dibina daripada pengumpulan modal masyarakat pekerja. Pendeposit terdiri daripada guru, petani, pekerja kilang, penjawat awam, peniaga kecil, dan pesara. Mereka menghasilkan nilai melalui tenaga kerja, kemudian menyerahkan sebahagian hasil kerja itu kepada sebuah institusi yang dijanjikan keselamatan dan keberkatan. Apabila pengurusan institusi dipengaruhi kepentingan politik, lebihan sosial yang dicipta oleh kelas pekerja akhirnya ditadbir oleh elit yang tidak semestinya bertanggungjawab kepada mereka.

Inilah paradoks politik identiti.

Golongan bawahan diminta bersatu atas nama Melayu dan Islam, tetapi manfaat struktur kuasa sering tertumpu kepada kelompok kecil yang mengawal institusi. Solidariti kaum digunakan untuk menutup ketidaksamaan kelas. Agama menjadi bahasa moral, sementara politik kekal sebagai mekanisme pengagihan kuasa.

RCI sepatutnya menjadi titik mula untuk memisahkan dua perkara yang terlalu lama dicampuradukkan, iaitu penghormatan terhadap agama dan kekebalan terhadap institusi. Sebuah masyarakat demokratik tidak lahir daripada kepercayaan membuta tuli. Ia lahir daripada keberanian mempersoalkan kuasa, terutama apabila kuasa itu beroperasi atas nama sesuatu yang suci.

Tidak ada institusi awam yang terlalu mulia untuk diaudit. Tidak ada pemimpin yang terlalu beragama untuk disiasat. Tidak ada amanah yang terlalu besar sehingga rakyat perlu menyerahkan hak untuk bertanya.

Sejarah menunjukkan bahawa agama sering menjadi mangsa pertama apabila politik menjadikannya alat. Kesuciannya dipinjam untuk membersihkan dosa kuasa. Bangsa dipanggil apabila legitimasi mulai runtuh. Rakyat pula diminta memilih antara iman dan akauntabiliti, seolah-olah kedua-duanya saling bercanggah.

Hakikatnya jauh lebih mudah.

Yang bertentangan dengan agama bukan audit. Yang bertentangan dengan agama ialah penyalahgunaan amanah.

Yang paling ditakuti oleh feudalisme bukan kebencian rakyat. Yang paling ditakuti ialah rakyat yang berhenti menganggap kuasa sebagai sesuatu yang wajib dihormati sebelum dibuktikan layak dipercayai.